Ukrajinski general upozorava na Zapadni Balkan: BiH vidi kao jednu od osjetljivijih tačaka
Dok su evropske zemlje i NATO najveći dio političke i sigurnosne pažnje usmjerili na rat u Ukrajini, situacija na Zapadnom Balkanu mogla bi predstavljati dodatni izazov za evropsku sigurnost, smatra ukrajinski sigurnosni stručnjak i general-major u rezervi Mykola Zentsov.
U analizi objavljenoj putem ukrajinske državne novinske agencije Ukrinform, Zentsov posebnu pažnju posvećuje Bosni i Hercegovini, njenom složenom političkom sistemu i mogućim sigurnosnim rizicima. Njegova analiza polazi od pretpostavke da bi ozbiljnija politička kriza u BiH mogla zahtijevati dodatno angažovanje Evropske unije i NATO-a.
Istovremeno, važno je naglasiti da dio navoda koje Zentsov iznosi o ruskim operativnim strukturama, obukama i mogućim scenarijima predstavlja njegovu sigurnosnu procjenu. Za pojedine najteže tvrdnje u samoj analizi nisu predstavljeni javno provjerljivi dokazi.
BiH kao potencijalna tačka šire regionalne krize
Zentsov smatra da politička dešavanja u Bosni i Hercegovini ne bi trebalo posmatrati odvojeno od šireg odnosa između Rusije i zapadnih država.
Prema njegovom tumačenju, ozbiljnije pogoršanje sigurnosne situacije na Balkanu moglo bi dovesti do toga da Evropska unija i NATO moraju izdvojiti dodatne političke, vojne i obavještajne kapacitete za ovaj region. U takvom scenariju dio pažnje koja je trenutno usmjerena na istočno krilo Evrope morao bi biti preusmjeren prema Balkanu.
Autor zato govori o mogućnosti stvaranja dodatnog kriznog prostora u Evropi. Njegova procjena je da bi destabilizacija Bosne i Hercegovine mogla imati posljedice koje ne bi ostale ograničene samo na unutrašnje političke odnose u zemlji.
Dejtonski sistem između stabilnosti i blokada
Jedan od glavnih elemenata Zentsovljeve analize jeste ustavno uređenje Bosne i Hercegovine koje proizlazi iz Dejtonskog mirovnog sporazuma.
BiH čine Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska, dok Brčko distrikt ima poseban status. Na državnom nivou djeluju zajedničke institucije, uključujući Oružane snage Bosne i Hercegovine, koje su formirane kao jedinstvena institucija države.
Zentsov smatra da je ovakav sistem omogućio očuvanje mira nakon rata, ali istovremeno ukazuje na mogućnost političkih blokada i sporova oko nadležnosti državnih institucija.
Posebno se osvrće na politiku Milorada Dodika i njegove odnose s Moskvom. Prema njegovoj procjeni, političko djelovanje usmjereno na jačanje entitetskih nadležnosti može predstavljati dio šireg procesa slabljenja centralnih institucija BiH.
Šta podrazumijeva „salami-secesija“?
Jedan od izraza koji Zentsov koristi jeste „salami-secesija“. Njime opisuje hipotetički proces u kojem se država ne pokušava odjednom podijeliti, već se njene institucije i nadležnosti postepeno slabe kroz niz pojedinačnih političkih odluka.
Ukrajinski stručnjak tvrdi da bi takav pristup mogao biti povoljniji za aktere koji žele promijeniti postojeći poredak bez neposrednog proglašenja nezavisnosti nekog teritorijalnog dijela BiH.
U tom kontekstu iznosi i tvrdnju o postojanju ruske infrastrukture podrške takvom procesu na području Republike Srpske. Međutim, za takvu tvrdnju u njegovom tekstu nisu navedeni javno dostupni dokazi koji bi omogućili nezavisnu provjeru.
Zentsov upozorava i na hipotetičku mogućnost ponovnog formiranja posebnih oružanih struktura. Takav razvoj događaja predstavljao bi ozbiljno narušavanje postojećeg sigurnosnog i ustavnog poretka BiH, s obzirom na to da država danas ima jedinstvene Oružane snage.
Navodi o obuci i radikalnim mrežama
Dio analize posvećen je i ranijim izvještajima o navodnim kampovima za obuku pojedinaca iz regiona. Zentsov tvrdi da bi određene neformalne organizacije mogle biti iskorištene za stvaranje mreža koje bi u slučaju krize mogle učestvovati u incidentima.
U njegovoj analizi spominju se različite organizacije i neformalne strukture, uključujući pravoslavna udruženja, motociklističke klubove i sportske organizacije.
Ipak, najteže tvrdnje o tome da takve mreže predstavljaju organizovanu strukturu spremnu za oružane akcije nisu u tekstu potkrijepljene dokazima koji bi ih mogli potvrditi kao činjenice. Zbog toga ih je potrebno posmatrati kao dio scenarija koji ukrajinski stručnjak smatra mogućim.
Informacije, cyber napadi i ruski utjecaj
Zentsov značajan dio pažnje posvećuje i informacijskom i cyber prostoru. Prema njegovoj procjeni, ruski utjecaj na Balkanu ne ostvaruje se samo kroz političke kontakte, već i putem propagandnih aktivnosti, cyber operacija i različitih mreža političkog utjecaja.
Kao jedan od primjera navodi Beogradski centar za bezbjednosnu politiku, koji je ranije bio meta cyber napada. Pojedine zapadne sigurnosne institucije takve aktivnosti povezivale su s grupama za koje se smatra da imaju veze s ruskim obavještajnim strukturama.
U analizi se spominje i Rusko-srpski humanitarni centar u Nišu. Oko njegove moguće namjene godinama postoje različite tvrdnje. Zapadni zvaničnici i analitičari ranije su izražavali zabrinutost zbog mogućnosti da centar ima širu sigurnosnu funkciju, dok su ruske i srbijanske vlasti takve navode odbacivale.
Srbija i regionalni politički utjecaj
Zentsov se osvrće i na ulogu Srbije i koncept „srpskog sveta“, koji se u regionalnoj politici različito tumači.
Prema njegovoj procjeni, bliske političke, ekonomske i infrastrukturne veze između Srbije i Republike Srpske doprinose snažnijem povezivanju ovog prostora, iako ne postoji formalna promjena međunarodno priznatih granica.
U analizi se navodi i značaj vjerskih struktura i identitetskih tema. Zentsov smatra da dio političkog diskursa može doprinositi stvaranju slike o zajedničkom prostoru koji se suprotstavlja zapadnim integracijama.
Međutim, tvrdnje o tome da se vjerske organizacije sistematski koriste za finansiranje ili operativno djelovanje ruskih agenata zahtijevale bi konkretne dokaze i ne mogu se smatrati potvrđenim samo na osnovu ove analize.
Zašto je Brčko posebno važno?
Posebno mjesto u Zentsovljevoj procjeni zauzima Brčko distrikt. Njegov značaj proizlazi prvenstveno iz geografskog položaja.
Brčko se nalazi između istočnog i zapadnog dijela Republike Srpske i predstavlja važnu tačku u komunikaciji između ta dva područja. Istovremeno, distrikt ima poseban pravni i politički status unutar Bosne i Hercegovine.
Zbog toga Zentsov smatra da bi Brčko moglo postati posebno osjetljivo područje u slučaju ozbiljne sigurnosne krize.
U jednom od scenarija koje navodi govori se o mogućnosti pokušaja uspostavljanja teritorijalnog koridora preko ovog područja. Takav scenario podrazumijevao bi dramatičnu eskalaciju i danas nema javno potvrđenih informacija da se bilo kakva takva operacija priprema.
Kriza u BiH mogla bi privući pažnju NATO-a i EUFOR-a
Prema Zentsovljevoj procjeni, ozbiljnija kriza u Bosni i Hercegovini ne bi mogla ostati isključivo unutrašnje pitanje.
Hrvatska je članica NATO-a, dok je Bosna i Hercegovina domaćin međunarodnog sigurnosnog prisustva, uključujući EUFOR. Svaka ozbiljna eskalacija zato bi mogla zahtijevati dodatno angažovanje evropskih država i međunarodnih sigurnosnih struktura.
To bi, prema autoru analize, predstavljalo dodatno opterećenje za evropske države koje već izdvajaju značajne resurse zbog rata u Ukrajini.
Preventivni pristup umjesto čekanja eskalacije
Zentsov zbog toga zagovara preventivno djelovanje. Njegova preporuka je da zapadne zemlje ne čekaju da političke tenzije prerastu u ozbiljnu sigurnosnu krizu.
Među mjerama koje navodi su jačanje međunarodnog sigurnosnog prisustva u osjetljivim područjima BiH, korištenje sankcija protiv aktera koji podrivaju poslijeratni poredak te snažnija saradnja evropskih sigurnosnih i obavještajnih službi.
Njegova osnovna poruka jeste da se stabilnost Bosne i Hercegovine ne bi trebala posmatrati samo kao pitanje unutrašnje politike. U širem evropskom kontekstu, svaki ozbiljan poremećaj na Zapadnom Balkanu mogao bi otvoriti dodatne sigurnosne izazove.
Ipak, dio scenarija predstavljenih u analizi ostaje hipotetičan. Za procjenu stvarnog nivoa rizika neophodno je razlikovati postojeće političke tenzije i javno dokumentovane aktivnosti od pretpostavki o mogućim budućim potezima.