Nakon što je mađarska državna televizija (M1) doživjela istorijski preokret – prekinula program, objavila crni ekran sa izvinjenjem građanima za višegodišnje laganje i propagandu – medijski stručnjaci povlače paralelu s Bosnom i Hercegovinom.
Sagovornici Detektora smatraju da se sličan scenario na Radioteleviziji Republike Srpske (RTRS) ne može očekivati bez korjenite promjene vlasti, suštinske depolitizacije i institucionalne reforme.
Mađarski scenario: Pad Orbána i “oslobađanje” medija
Tektonski poremećaj u Mađarskoj uslijedio je nakon što je Péter Magyar, lider stranke Tisza, na aprilskim izborima pobijedio Viktora Orbána (Fidesz), čime je okončana njegova 16-godišnja vladavina.
-
Priznanje na ekranu: Kanal M1 je 7. jula privremeno obustavio informativni program uz poruku: „Javni mediji ne smiju lagati. Izvinjavamo se što smo to činili dugi niz godina!“
-
Paralela s BiH: Orbán je godinama bio ključni evropski saveznik i “veliki prijatelj” Milorada Dodika, a stručnjaci ističu da su obojica primjenjivali sličnu matricu kontrole medijskog prostora radi opstanka na vlasti.
RTRS kao oruđe u službi jedne politike
Analitičari ocjenjuju da RTRS danas funkcioniše po uzoru na Orbánov dosadašnji model, kreirajući “paralelnu stvarnost” za građane.
-
Politička pristrasnost i dezinformacije: Tarik Moćević iz Mediacentra naglašava da analize konstantno pokazuju političku pristrasnost, favorizovanje vladajuće opcije (SNSD) i potpunu eliminaciju opozicije iz javnog prostora.
-
Zapaljivi narativi: Pored političke kontrole, u programu RTRS-a primjetna je nacionalistička politika.
“Nekada se to ogleda kroz nekritičke izjave javnih funkcionera koji obiluju govorom mržnje, negiranjem ratnih zločina i veličanjem ratnih zločinaca, a nekad je i sami RTRS akter takvog govora”, navodi Moćević.
-
Kontrola javnog mnijenja: Admir Lisica, direktor Centra za geopolitička istraživanja (GEOPOL), ističe da Dodik preko javnog servisa, ali i velikog broja komercijalnih medija pod svojim uticajem, uspješno “hipnotiše mase” i kreira željeni narativ, što nezavisnim online medijima otežava dopiranje do šire publike.
Zašto je reforma u Banjaluci teža nego u Budimpešti?
Iako događaji iz Mađarske daju nadu da su promjene moguće, sagovornici upozoravaju da bi eventualna reforma RTRS-a nakon oktobarskih izbora bila izuzetno komplikovana:
-
Sistemsko jednoumlje: Mađarska je, uprkos svemu, uređenija država sa čvršćim zakonodavnim okvirom, dok u Republici Srpskoj vlada institucionalno jednoumlje podređeno privatnim i poslovnim interesima pojedinaca.
-
Ukorijenjeni kadrovi: Čak i ako dođe do smjene režima, unutar samog javnog servisa decenijama su prisutni kadrovi koji su održavali i sprovodili ovakav sistem, što bi otežalo unutrašnje preispitivanje.
-
Finansijske istrage: Baš kao što novinari u Mađarskoj (poput Dániela Rényija) sada insistiraju na istragama o finansijskim zloupotrebama i trošenju javnog novca u državnim medijima, stručnjaci smatraju da bi to morao biti prvi korak i u slučaju RTRS-a.
Zaključak analitičara je jasan: bez potpunog sloma trenutnog političkog režima, RTRS će ostati zatvoren za objektivno izvještavanje, a ekran u Banjaluci još dugo neće biti “crn”.